Հովհաննես Շիրազ (Օնիկ Կարապետյան)


Ազգային մեծ բանաստեղծ Հովհաննես Շիրազը (Օնիկ Կարապետյան) ծնվել է 1914 թվականի ապրիլի 27-ին Գյումրի քաղաքում, հողագործի ընտանիքում: Հայրը` Թադևոսը, ինչպես Գյումրեցիներն էին կոչում «բոստանչի» էր, մայրը` Աստղիկը, ասեղնագործում էր: Փոքրիկ Հովհաննեսը ծնողների միակ արու զավակն էր, քույրերից` Գոհարից և Մարիամից հետո: Հինգ տարեկան էր Հովհաննեսը, երբ զրկվեց հորից:

Մանկության օրերն անցնում էին Ամերկոմի որբանոցում: Սակայն, մանուկ Հովհաննեսը, չդիմանալով որբանոցի դաժան պայմաններին, փախչում է, դառնում անապաստան և կուլայով ջուր է ծախում:












Իր մանկության օրերի մասին բանաստեղծը շատ բանաստեղծություններ է գրել, ինչպես` «Հին մանկություն», «Գտա», «Իմ կուլայով այս պուճուր», « Վեց տարեկան մանուկ էի», «Իմ ընկեր Լորիկը» պոեմը և այլն..

1932-ին դպրոցն ավարտելուց հետո ընդունվում է Գյումրու տեքստիլ գործարան նախ, որպես կտավագործի աշակերտ, իսկ հետո` ենթավարպետ և ջուլհակություն է սովորում:

1931-ին գործարանային թերթում տպագրվում է բանաստեղծի առաջին բանաստեղծությունը:

1933-ին ուսուցչություն է անում Հաջինազար (այժմ` Ախուրյանի Կամո) գյուղում:








1935-ին լույս է տեսնում «Գարնանամուտ» խորագրով առաջին ժողովածուն, նույն տարում նաև «Սիամանթո և Խաջեզարե» պոեմը:

Բանաստեղծի Շիրազ գրական անունը մկրտել է մեծ թատերագիր ու վիպասան Ատրպետը, որ հիացմունքով գրել է. «Այս պատանու բանաստեղծությունները վարդաբույր են, թարմ ու ցողապատ, ինչպես Շիրազի վարդերը»:

1936-1941թթ սովորում է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում, որն ավարտում է 1949 թ-ին:

Բանաստեղծի ստեղծագործությունները թարգմանվել են աշխարհի ավելի քան 50 լեզուներով:








Հովհաննես Շիրազը համայն հայության ամենասիրված ու պաշտված բանաստեղծն է:

Հայրենիքում և սփյուռքում մայրենի լեզվի, հայապահպանման ամենախիզախ պաշտպանն էր նա, Հայոց արդար դատի մեծ հավատավորը:

Բանաստեղծի աճյունը հանգրվանում է Երևանում, Կոմիտասի անվան հայոց մեծերի պանթեոնում:

Բանաստեղծը թողել է գրական հարուստ ժառանգություն` բանաստեղծական շարքեր, գազելներ, էքսպրոմտներ, սոնետներ, առակներ, բալլադներ, քառյակներ, արձակ, մեծածավալ և փոքրածավալ պոեմներ, նամականի, ինչպես նաև թարգմանություններ:

Նրա բանաստեղծություններով գրվել են երգեր, նրա մասին գրվել են բազում մենագրություններ, ուսումնասիրություններ, հուշագրություններ, ասույթներ, ձոներ և այլն…


1975 թ-ին «Համամարդկային» բանաստեղծությունների ժողովածուի համար արժանացել է ՀԽՍՀ պետական մրցանակի դափնեկրի կոչման: Պարգևատրվել է «Աշխատանքային կարմիր դրոշի» երկու շքանշանով և «Պատվո նշան» շքանշանով:

1996 թ-ին Աստղ` Շիրազի անունով. Ռիչարդ Լ. Նեյի կողմից վավերացված փաստաթղթում նշված է. «Փարիզում հիմնադրված Աստղագիտական Միջազգային միության կողմից ճանաչված որպես Կանիս Մաջոր համաստեղության 88-ից մեկը` գրանցված Շվեյցարիայում և արտոնագրված ԱՄՆ-ում, ի պահ է տրված Կոնգրեսի գրադարանին»:

2003 թ-ին, սեպտեմբերի 27-ին, իր հայրենի Գյումրիում բացվում է բանաստեղծի հուշաթանգարանը:

2005 թ-ը նշանավորվեց բանաստեղծի հիշատակը հավերժացնող իր մեծադիր երկու արձանների կերտմամբ Երևանում և Գյումրիում: Արձանների հեղինակը Շիրազի ավագ որդին է, հայտնի քանդակագործ Արա Շիրազը:

Միայն ազգային մղումների և պատմության անարդար վճռի ծնունդն է բանաստեղծի «Հայոց Դանթեականը» մեծածավալ պոեմը, որը նվիրված է 1915 թվականի Մեծ Եղեռնի նահատակներին:

Մեծ բանաստեղծը իր կենդանության օրոք ենթարկվել է հալածանքների ու զրպարտանքների:

Երկար տարիներ չէին տպագրում իր նոր գործերը՝ համարելով դրանք նացիոնալիստական գործեր, կամ էլ, եթե տպագրում էին գրքերը կոպիտ խմբագրումներով, կրճատումներով:







Մեծ բանաստեղծին` համայն հայության միասնության որդին դարձած բանաստեղծին, այդպես էլ իր կենդանության օրոք երբեք թույլ չտվեցին այցելելու արտասահմանյան որևէ երկիր կամ սփյուռքահայ որևէ գաղթօջախ…
Մեծանուն բանաստեղծ Հովհաննես Շիրազի ծննդյան 90_ամյակին է նվիրված կինոբեմադրիչ Լեւոն Մկրտչյանի (Հեղինակն է «Մաշտոց», «Պարույր Սեւակ», «Գյումրի», «Ազնավուր», «Զորավար Անդրանիկ», «Եվ եղավ լույս», «Մատյան անկախության» ֆիլմերի) «Հովհաննես Շիրազ» վավերագրական կինոնկարը:
Այս ֆիլմն արժեվորվում է հատկապես նրանով, որ Շիրազ մարդուն և Շիրազ բանաստեղծի ստեղծագործական ողջ գործունեությանը նվիրված միակ լիամետրաժ վավերագրական կինոնկարն է, կինոնկար, ուր վարպետորեն ներկայացված է հանճարեղ բանաստեղծի ինքնատիպ ու զարմանահրաշ կերպարը:
Վավերագրական ուշագրավ կադրերով հարուստ այս կինոնկարը անդրադառնում է նաև Հայ ժողովրդի հին ու նոր պատմությանը 1915-ի Մեծ եղեռնին և ազգային զարթոնքին:

«Բռունցքվելն է հավերժությունն Հայաստանի»

Ահա՛ Շիրազյան պատգամն աշխարհացրիվ հայությանը:


ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՇԻՐԱԶ
XX ԴԱՐԻ ԵՎ ԱՅԺՄՅԱՆ ՀԱՅՏՆԻ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾԸ


Հայ Մեծ բանաստեղծ և փիլիսոփա Հովհ. Շիրազի (ապրիլ 27, 1915 - մարտ 14,1984) բանաստեղծական ժառանգությունն ունի բազմակողմանի հայացք կյանքի նկատմամբ` փիլիսոփայական, քնարական, հայրենասիրական: Շիրազը բազմաթիվ գրքերի, թարգմանությունների հեղինակ է: Նրա հակումը դեպի խորը և արմատական ընդհանրացումները նկատելի է հատկապես համաշխարհային պատերազմի տարիներին իր այնպիսի աշխատություններում, ինչպիսիք են «Բանաստեղծի ձայնը» (1942թ.), «Երգարան» (1942թ. ),«Լիրիկա» (1946թ) և այլն։ Առաջնային թեմաներ ու հարցեր էին` պատերազմի և խաղաղության հարցերը, հայրենիքի և հայ ժողովրդի ճակատագիրը, անձի մտքի հանդիսավորությունը: Շիրազի պոեզիան լի է լավատեսական ոգով, մարդասիրությամբ և հավատով:
Հետպատերազմյան տարիներին գրված ստեղծագործություններում կարելի է հանդիպել լիրիկական մոտիվների` սեր, բնություն, հիշողություններ, մանկության, կյանքի և մահվան մասին խոհեր: Բացի լիրիկայից, Շիրազը նաև էպիկական տաղանդի կրող է: Նրա «Սիամանթո և Խջեզարե», «Բիբլիական», «Իմ ընկեր Լորիկը», «Հրազդան», «Մարդկանց անունները», «Գյուղերի անունները» ստեղծագործությունները պոեզիայի գլուխգոծոցներ են, որտեղ բանաստեղծն անդրադառնում է մի շարք կարևոր հարցերի, ինչպիսիք են մարդկության փառաբանությունը, բնությունը փոխակերպել կարողացող նրա ստեղծագործական ուժը։ Նա գրել է «Հայոց Դանթեականը» հայոց Ցեղասպանության մասին, թեմա, որն արգելված էր Սովետական Միությունում։ Այս գլուխգործոցի առաջին տարբերակը գրվել է 1941թվին։
Անցած դարաշրջանի 50-ական թվականները լի են նորավեպի շարժառիթներով։ Շիրազի՝ այդ ժամանակաշրջանին են պատկանում «Խաղաղություն և սիրո գիրք» (1951թ.), «Հատընտիր»(1954թ.), «Պոեմներ» (1954թ.), «Քնար Հայաստանի» (1958թ.) ժողովածուները։ Շիրազն իր ստեղծագործություններում անդրադարձել է էթիկական և փիլիսոփայական գաղափարներին՝ որպես մեղմ պատկերների, խորն ընդհանրացումների, հուզական թանձրության արտահայտության: Մեկ անգամ ևս նա անդրադառնում է սիրո, բնության, խոհափիլիսոփայության մոտիվներին։ Բանաստեղծը նաեւ գրել է մի շարք պայծառ, իրատեսական առակներ, որոնք հայտնի են իրենց խորությամբ եւ ներդաշնակությամբ։
Շիրազը հակակոռուպցիոն բանաստեղծ էր, ով հայտնի էր խորհրդային Հայաստանի ժողովրդի շրջանում, բայց կռվել էր խորհրդային կոռումպացված ղեկավարության դեմ իր ողջ կյանքի ընթացքում: Նրա հարուստ բառապաշարը և զգայուն ոճը, ամրապնդված ժողովրդական և խոսակցական տարրերով, իր պոեզիան դարձրեց հայ գրականության ամենաբարձր ձեռքբերումներից մեկը:
Շիրազի պոեզիան հայ գրականության բարձրագույն նվաճումներից է՝ նրա հարուստ բառապաշարի, զգայուն ոճի, ժողովրդական և խոսակցական տարրերի շնորհիվ:


Ուշադրություն պիտի դարձնել այս պոետի վրա: Պիտի դաստիարակել նրան, մեծ ապագա է խոստանում: Գուրգուրեցեք, բայց երես մի տվեք, ընդհանուր աղմուկի մեջ ժողովրդական լիրիկա է բերում :

Ալեքսանդր Շիրվանզադե




Այս տղան ոչ մեկիս թրի տակով չի անցնելու:

Ե.Չարենց



Մեծերի կարծիքներ

Շիրազը հոյակապ դեմք է մեր պոեզիայի պառնասում, հորդաբուխ ու ճշմարիտ բանաստեղծ, նրա ամեն մի բանաստեղծությունը մի գյուտ է զարմանալի պատկերներով: Բնությունը նրան օժտել է փիլիսոփայական ինտուիցիայով: Համաշխարհային գրական գոհարներ եթե կազմվեն, ես մեծ սիրով տեղ կտայի «էքսպրոմտին», «Բիբլիականին» և այլ բանաստեղծությունների: «Բիբլիականը» կոսմիկական տարերք ունի, փիլիսոփայական մեծ տաղանդի գործ է: Խորիմաստ «Բիբլիականի», ծաղկաբույր «Խջեզարեի» և մյուս պոեմների կախարդ հեղինակը հոկտեմբերյան ամենամեծ հայ լիրիկն է:

Նարեկը մեզ՝ հայությանը հազար տարի քրիստոնյա պահեց. Շիրազի նոր պոեմը՝ «Հայոց դանթեականը» հայությանը հազար տարի հայ կպահե...

Ավ.Իսահակյան




Շիրազի «Բիբլիական» պոեմը հայ գրականության մեջ անսովոր երեւույթ է: Փիլիսոփայական իմաստով չափազանց խորը, նա միաժամանակ ունի բարձր գեղարվեստական գրվածքի բոլոր արժանիքները` Շիրազին բնորոշ պատկերների թարմությունն ու օրիգինալությունը պահպանվում են և այս պոեմում, այդպիսիք զուգակցվում են նաև համեմատությունների, անսպասելի հակադրությունների հետ, Շիրազը մեր սրտից է խոսում, ինչքան ազգային, այնքան համամարդկային է նա: «Բիբլիականի»-ից ես գեղարվեստական մեծ հաճույք ստացա:

Վիկտոր Համբարձումյան




Նախկին անապաստան, այժմ մեծ պոետ է Հովհաննես Շիրազը՝ Հայաստանի ամենամասսայականը, ամենաժողովրդականը:

Լուի Արագոն
(ֆրանսիացի մտավորական)




Միայն մեծ վշտից հառնած ազգի զավակը կարող էր երկնել «Բիբլիականը»: Պոեմի սքանչելի երեսը համամարդկայինխոհն է, աստառը՝ խորունկ ազգային ցավը...

Բոգդան Գեմբարսկի
«Բիբլիականի» լեհ թարգմանիչ




Շիրազը մեծ տաղանդ մըն է: Անիկա մի մեծ, մեծ անուն ունի և մենք շատ կըգնահատենք անոր գոյությունը: Ան տաղանդ է, և մենք պետք է հպարտ զգանք և մեծ պատիվ համարենք անոր հետ ծանոթ ըլլալը:

...Անիկա մեծ աստղ մըն է:

Վիլիամ Սարոյան




Հ. Շիրազը ժամանակակից անզուգական բանաստեղծ է, արքան է համաշխարհային մրցանակի արժանի`՝ (քերթողական արվերտի կալվածքում):
Նրանով են կճանչնան հայությանը, հայ թռիչքին, հայ մտքին ու հայոց հանճարին:

Ստեֆան Գալայժ
«Բիբլիականի» և այլ բանաստեղծությունների իսպաներենի թարգմանիչ




Հայ ազգը ոչ միայն չանհետացավ աշխարհի երեսից, այլև մեծապես վերելք ապրեց՝ նոր Հայաստանով, նաև մշակույթի գծով, որի վառ վկայություններից մեկն է այս պոեմը:

Ադելինա Ադալիս
«Բիբլիականի» և այլ բանաստեղծությունների ռուս թարգմանչուհի




Ետհոկտեմբերյան հայ բանաստեղծության ամենակարկառուն դեմքն է Հովհաննես Շիրազը:

Դերենիկ Դեմիրճյան




<<Սիամանթո և Խջեզարեն>> հանճարեղ պատանու անդրանիկ պոեմն է:
Ես սպասում եմ այն պահին, երբ այս համաշխարհային բանաստեղծի բոլոր գործերը կթարգմանվեն արաբերեն, ինչպես որ թարգմանվել են աշխարհի կենդանի լեզուներից շատերով:

Նիզար Խալիլի
Արաբ գրող, հայագետ




Հովհաննես Շիրազի «Բիբլիականը» հայ ժողովրդի հոգու ճիչն է, մռունչը, ժողովուրդ, որ տարիներ շարունակ անարդարացի տառապել է զազիր ու հանցագործ օտարների ճիրաններում, ճիչն է մի ժողովրդի, որը 1600 տարի առաջ ստեղծված եւ ցայտուն հարատեւած իր գրերով ստեղծել է գիրք, գրականություն, բարձր մշակույթ:

Ահմեդ Շամլուն
Պարսիկ քննադատ,բանաստեղծ




Հովհաննես Շիրազի հայրենաշունչ քնարը ազգային դիմագիծ պահելու դեղ է` ձուլման ճամփաներով անցնող սփյուռքահայերի համար, մեր աշխարհացրիվ բեկորներին դեպի մայր հայրենիք կանչող զանգ է, ազգահավաքի հզոր զանգ:

«Հայրենիքի ձայն»




Հ. Շիրազը հայրենիքի եւ սփյուռքի թիվ 1 բանաստեղծն է, հայ արեւելյան եւ արեւվմտյան լեզվի ոսկե կամուրջը:

Ա.Ծառուկյան «Նաիրի»




Հ. Շիրազի «Բիբլիական» պոեմի մեջ վերածնվում, շքեղանում է հայ ժողովրդի հանճարը իր ամբողջական տիեզերական զորությամբ, իր հոգեկան լուսավորումով:
Հոգին շնչավորվում է: Նշմարվում եւ հայտնվում է երգի ընթացքի ոսկե թելը, որը «Բիբլիական» պոեմը միացնում է Վիկտոր Հյուգոյի «Հնդկական մոգերը» պոեմին եւ Պյութագորասի «Լուկրեցիոսին», մեծ խորհրդագետներին: Չմոռանամ նշել այդ նշանավոր պոեմի հունական փիլիսոփայական արժեքը:

Պիեռ Պարաֆ
ֆրանսիացի քննադատ




Անողոք, բայց իմաստուն ժամանակը խոսում է Հովհաննես Շիրազի օգտին:

Հրանտ Թամրազյան
գրականագետ




Դեռ 1935 թվին, այսքան կանուխ, արդեն խորհրդային ականավոր գրողներ, վեհանձն ու խոնարհ վկայությամբ Շիրազին կնկատեին Չարենցի բանաստեղծական գահի ժառանգորդը. եւ հիմա Շիրազին հասել է Չարենցի վայելած ժողովրդական հիացմանը, հռչակին ու ծափին, գորովանքին: Տարակույս չկա, որ ներկա սերնդի հայ բանաստեղծներուն մեջ Շիրազը օժտված է ամենեն հորդ ու բազմերանգ տաղանդով...

«Պայքար»